2.5

Voortgang Zoetwater

De deltabeslissing Zoetwater en het bijbehorend Deltaplan Zoetwater dragen eraan bij dat Nederland ook in de toekomst over voldoende zoetwater beschikt, voor een aantrekkelijke leefomgeving en een sterke economische positie. Verspreid over Nederland zijn maatregelen voor zuinig gebruik, vast­houden, bergen en aanvoeren van zoetwater in uitvoering. Voor de periode 2022-2028 is een nieuw maatregelprogramma in voorbereiding. De zoetwaterregio’s en het Rijk maken de verantwoordelijkheden helder door invulling te geven aan de Waterbeschikbaarheid. Met de grote watergebruikers wordt overlegd over zuiniger omgaan met water. De waterbeheerders werken samen aan Slim Watermanagement, onder meer om het water tijdens watertekort efficiënter te verdelen.


deltabeslissing Zoetwater

Zie DP2015, paragraaf 2.3, deltabeslissing Zoetwater.


Waterbeschikbaarheid

Het instrument Waterbeschikbaarheid geeft de beschikbaarheid van zoetwater en de kans op watertekorten in een bepaald gebied weer, in normale en droge situaties.

Op schema

Voor de programmering van onderzoeken, maatregelen en voorzieningen voor zoetwater: zie Deltaplan Zoetwater (Deel III). De implementatie van de deltabeslissing Zoetwater komt tot stand via drie sporen: Deltaplan Zoetwater, Water­beschikbaarheid en het Kennisspoor. De drie sporen liggen op schema.

Deltaplan Zoetwater

De uitvoering van de maatregelen uit het Deltaplan Zoetwater verloopt volgens schema. Alle zoetwaterregio’s en Rijkswaterstaat werken aan de voorbereiding en uitvoering van de afgesproken maatregelen. Voor enkele maatregelen is gekozen voor een integrale aanpak door de zoetwateropgave te koppelen aan andere opgaven. Dit leidt in een aantal gevallen tot enige vertraging. Zo loopt het project Gebiedsontwikkeling de Dulf-Merksen en omgeving waarschijnlijk een jaar vertraging op, omdat de benodigde gronden nog niet beschikbaar zijn. Het gehele maatregelenpakket is naar verwachting wel volgens planning in 2021 uitgevoerd (zie Deel III, Deltaplan Zoetwater).

De maatregel Slim Watermanagement uit het Deltaplan richt zich op efficiënt operationeel waterbeheer met gebruik van ICT, over de beheergrenzen heen. Nieuwe applicaties daarvoor, zoals redeneerlijnen en informatieschermen, hebben hun nut bij recente calamiteiten bewezen. Ook tools voor de cultuur­omslag, zoals serious games, blijken effectief. Verschillende onderzoeken ondersteunen de invoering van ‘slim water­management’, zoals het gebruik van een risico­benadering voor de (zoet)water­beschikbaarheid in het operationeel waterbeheer.

De samenhang met het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie en de Omgevingsvisies vraagt aandacht. Effecten van droogte in het bebouwde gebied komen met name aan bod in het kader van ruimtelijke adaptatie. Droogte in het landelijk gebied is onderdeel van de zoetwater­aanpak. Bodemdaling heeft een plaats gekregen in de Startnota voor de Nationale Omgevings­visie. De Omgevingsvisies die Rijk, provincies en gemeenten op grond van de Omgevingswet gaan vaststellen, bieden kansen om afspraken in het kader van Water­beschikbaar­heid op te nemen en opgaven te verbinden met andere maat­schappelijke opgaven.


Omgevingsvisies

Rijk en provincies beschikken over omgevingsvisies op het moment dat de Omgevingswet in werking treedt. Gemeenten hebben na inwerkingtreding vijf jaar de tijd om omgevingsvisies op te stellen.

Voortgang Waterbeschikbaarheid

De eerste resultaten van de gebiedsprocessen voor Waterbeschikbaarheid worden zichtbaar. Zo zijn in de Haarlemmermeer maatregelen genomen om efficiënter door te kunnen spoelen, met een nieuwe geautomatiseerde aansturing van inlaten. Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier en akkerbouwers meten gezamenlijk het zoutgehalte van het oppervlaktewater in de Oostpolder, en Waterschap Hunze en Aa’s heeft een meetnet ingericht om te monitoren wat het effect van stoppen met doorspoelen op het chloridegehalte in Oldambt is. Drinkwaterbedrijf Vitens, de vereniging van drinkwaterbedrijven VEWIN en de provincie Gelderland voeren eerste verkenningen uit naar de beschikbaarheid van grondwater voor de drinkwater­voorziening. Vitens sluit ook aan bij een pilot Water­beschikbaarheid in Oost-Nederland. De drinkwater­bedrijven kunnen de ervaringen gebruiken in het proces voor de vaststelling van de water­beschikbaarheid.

Ook in het hoofdwatersysteem vordert het geven van transparantie over de waterbeschikbaarheid. Het project Wabes heeft in 2016 een kaart opgeleverd met 150 locaties waarvoor in 2017 de kans op voldoende zoetwater in beeld wordt gebracht. Wabes heeft hiervoor een statistische nabewerking uitgevoerd voor de resultaten van het Nationaal Watermodel. In vier regionale sessies hebben regio’s en gebruikers een eerste beeld gekregen van de informatie die ze uit Wabes kunnen verwachten. In 2016 hebben een intensieve dialoog en twee rondes van sector- en regiogesprekken geleid tot de Dummy Waterbeschikbaarheid Hoofdwatersysteem 0.1. In 2017 geeft het Rijk hier samen met de regio’s en gebruikers verder invulling aan. Zo ontstaat stapsgewijs een gezamenlijk beeld van de waterbeschikbaarheid in het hoofdwatersysteem.


Wabes

Wabes staat voor Waterbeschikbaarheid hoofdsysteem.

In januari 2016 heeft het Bestuurlijk Platform Zoetwater (BPZ) halfjaarlijkse ijkmomenten voor Waterbeschikbaarheid vastgesteld om de voortgang in de regio’s en het hoofd­watersysteem te kunnen meten en bij te sturen. Het ijkmoment van mei 2017 liet zien dat de uitwerking van Water­beschikbaar­heid in volle gang is. Er komen steeds meer gebieds­uitwerkingen, verspreid over het hele land. De uitvoering is hiermee op schema en de eerste resultaten worden zichtbaar. Op verzoek van gebruikers wordt daarbij zo veel mogelijk aangesloten bij andere opgaven en gebieds­processen, zoals voor klimaat­adaptatie, water­overlast, water­kwaliteit en de actualisatie van peilbesluiten. De probleem­perceptie is niet overal gelijk. Met name bij de grote zoetwater­voorraden, zoals IJsselmeer, Hollandsch Diep en Haringvliet, voelt een deel van de partijen minder urgentie om de Water­beschikbaarheid uit te werken. De transitie van vanzelf­sprekendheid van voldoende water naar gezamenlijke verantwoordelijkheid voor Waterbeschikbaarheid is gaande, maar kost tijd. De betrokken overheden zullen met een routekaart inzichtelijk maken hoe water­beschikbaarheid stapsgewijs invulling krijgt tot een landsdekkend beeld in 2021, conform de deltabeslissing Zoetwater. De routekaart geeft ook inzicht in de samenhang tussen de afspraken over Waterschikbaarheid, de actualisatie van de knelpuntenanalyse en de nationale zoetwaterdoelen, als voorbereiding op de tweede fase van het Deltaplan Zoetwater (2022-2028). Het is van belang dat water­beschikbaarheid onderdeel wordt van het omgevingsbeleid op alle niveaus. Verschillende regio’s werken daar al aan; dit vraagt nog nadere aandacht.

In het najaar van 2017 begint de evaluatie van het proces, de instrumenten en de ambities van Waterbeschikbaarheid. De resultaten komen conform Deltaprogramma 2015 beschikbaar in 2018 en krijgen een plaats in Deltaprogramma 2019. Inzet van de deltabeslissing is dat Waterbeschikbaarheid in 2021 overal is uitgewerkt. De ijkmomenten en de evaluatie zullen uitwijzen of die ambitie haalbaar is. In 2018 komt een eerste beeld van de gebiedsgerichte uitwerking beschikbaar.

Kennisspoor

Het Kennisspoor Zoetwater is gericht op nieuwe kennis over het watersysteem, beter modelinstrumentarium, inzicht in de effectiviteit van maatregelen (hydrologisch en economisch) en kennis om de zoetwaterstrategie te herijken. De onderzoeken liggen op schema.

Het onderzoek Systeemanalyse Rijn-Maasmonding (Deltares) en het onderzoek naar zouttolerantie van landbouwgewassen (Alterra) hebben in 2016 meer inzicht in de verzilting en de gevolgen daarvan gegeven. De resultaten krijgen nu een toepassing in het Nationaal Watermodel, Waterwijzer Landbouw, Knelpuntenanalyse 2.0 en Slim Watermanagement. Meer inzicht in de effectiviteit van zoetwater­maatregelen is ontstaan door de combinatie van technische detailstudies (zoals voor de Maas-Waalverbinding), joint fact finding naar alternatieve aanvoerroutes van zoetwater naar West-Nederland en praktijkproeven (zoals de innovatieve pilots klimaat­adaptatie). Met het onderzoek dat voor 2017 geprogrammeerd is, wordt deze kennis verdiept. Er zijn verschillende (kennis)projecten gestart over het verbeteren van bodem en water en de onderlinge samenhang. Dit draagt bij aan een transitie naar een duurzame landbouw. Het meerjarige onderzoeks­programma Lumbricus geeft bijvoorbeeld inzicht in een klimaat­robuust bodem- en watersysteem op de zandgronden. De nieuwe methoden om de kans op watertekorten en hydrologische en economische effecten te modelleren, krijgen in 2017 een toepassing in onder meer de Knelpunten­analyse 2.0. Ook wordt in 2017 de kennis over effecten op lokale schaal naar effecten op regionale schaal verder opgeschaald. 

Op koers

Het Deltaprogramma Zoetwater ligt op koers. Er is op dit moment geen aanleiding om de voorkeursstrategie te herzien. De verwachting is dat de doelen van de voorkeursstrategie met de lopende en geplande maatregelen goed en tijdig te realiseren zijn. De voorkeursstrategie wordt iedere zes jaar herijkt, de eerstvolgende keer in 2020. De herijking komt tot stand op basis van nieuwe inzichten, zoals de laatste klimaatscenario’s, de gevolgen van externe ontwikkelingen en de Knelpuntenanalyse 2.0.

Het project Adaptief Deltamanagement Indicatoren en Drempelwaarden richt zich op een systeem dat signaleert of een volgende stap in het adaptatiepad voor zoetwater in zicht komt. Dat biedt aanknopings­punten voor tijdige investerings­beslissingen (niet te vroeg en niet te laat). De Knelpunten­analyse die in 2017 gestart is, biedt ook onderbouwing voor maatregelen in fase 2 van het Deltaplan Zoetwater (2022-2028).

Integrale aanpak

Een integrale insteek is de gangbare werkwijze bij zoetwater­maatregelen. De partijen in de zoetwater­regio’s brengen verschillende doelen voor waterkwaliteit en -kwantiteit samen, spelen in op klimaat­verandering en houden rekening met andere belangen van gebruikers. Zo gaan de gebiedsprocessen waarin Waterbeschikbaarheid aan de orde is ook in op issues als wateroverlast, waterkwaliteit en klimaatadaptatie. Vaak zijn watertekort en wateroverlast twee kanten van dezelfde medaille; oplossingen voor waterbeschikbaarheid vormen vaak ook een oplossing voor wateroverlast. Ook maatregelen voor zoetwater en ruimtelijke adaptatie worden steeds vaker gekoppeld, vooral rond het thema droogte. De provincies Noord-Holland en Flevoland hebben integrale Bodem-waterprogramma’s opgezet, waarbij agrariërs actief meewerken aan oplossingen voor waterkwaliteit, -tekort en -overlast. In Parkstad Limburg hebben gemeenten ideeën en maatregelen ontwikkeld om de gevolgen van droogte én wateroverlast te verminderen in het stedelijk gebied. De joint fact finding voor alternatieve wateraanvoer naar West-Nederland brengt ook kansen voor andere functies en andere gebieden in beeld, zoals de natuur in het Haringvliet.

Actueel is de integratie met energievraagstukken. De innovatieve zoet-zoutscheiding bij de Krammersluizen biedt kansen voor opwekking en opslag van duurzame energie. Ook bij de aanpassing van de Irenesluizen worden de mogelijk­heden hiervoor verkend als het voorkeursalternatief een bypass is. De gebiedsverkenning Kop van de Betuwe combineert aanvoer van zoetwater met de winning van thermische energie uit oppervlaktewater. 

De Intentieverklaring Delta-aanpak Waterkwaliteit en Zoetwater, die overheden, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen eind 2016 hebben getekend, stimuleert de integrale aanpak van de opgaven voor zoetwater en water­kwaliteit. Deze aanpak is weer een stimulans voor het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer, dat water- en landbouw­opgaven combineert.

Participatie

In de zoetwaterregio’s West-Nederland, IJsselmeergebied, Hoge Zandgronden en Zuidwestelijke Delta doen de sectoren land­bouw, drinkwater en veelal ook natuur mee aan de ambtelijke en bestuurlijke gebiedsoverleggen. Aan het Regionaal Overleg IJsselmeergebied nemen ook ondernemers deel. Bij concrete maatregelen participeren (lokale) belang­hebbenden. Zo heeft Rijkswaterstaat een intensief proces met alle betrokkenen georganiseerd om tot een peilbesluit voor het IJsselmeer­gebied te komen waarin alle betrokken belangen zijn meegewogen. Netwerk­beheerders en energie­leveranciers zijn betrokken bij plannen voor de winning en opslag van duurzame energie bij de Krammersluizen.

Gemeenten participeren met name in het proces voor Waterbeschikbaarheid (West-Nederland, IJsselmeergebied, Zuidwestelijke Delta). Op de Hoge Zandgronden is bredere betrokkenheid van gemeenten bij Waterbeschikbaarheid een aandachtspunt. In Limburg worden gemeenten, naast overige watergebruikers, nu actief betrokken in de pilots. De regio Oost heeft de Realisatiestrategie ZON-maatregelen opgesteld, onder meer om de betrokkenheid van gemeenten en andere partners te vergroten. Waarschijnlijk biedt de koppeling tussen zoetwater en klimaatadaptatie daar ook kansen voor. Dit vraagt goede afstemming met het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie en de bestaande werkeenheden voor het Bestuursakkoord Water (waterketen). Positief is dat de provinciale regelingen voor partijen die nog geen projecten hadden ingediend, in de regio Zuid veel projecten van gemeenten (en agrariërs) hebben opgeleverd. Verschillende projecten starten in 2017.


ZON-maatregelen

ZON staat voor Zoetwatervoorziening Oost-Nederland.

  1. Aanbiedingsbrief en adviezen deltacommissaris
  2. Inleidende samenvatting
    1. Doorwerken aan een duurzame en veilige delta
  3. Deel I Nationaal
  4. Voortgang van het Deltaprogramma
    1. Voortgang op basis van ‘meten, weten, handelen’
    2. Algemeen beeld van de voortgang
      1. Op schema
      2. Op koers
      3. Integrale aanpak
      4. Participatie
      5. Slagkracht van de regio’s
    3. Voortgang Waterveiligheid
    4. Voortgang Ruimtelijke adaptatie
    5. Voortgang Zoetwater
    6. Borging, kennis en innovatie, internationale samenwerking
      1. Borging
      2. Kennis
      3. Innovatie
      4. Internationaal
  5. Deltafonds
    1. Ontwikkelingen Deltafonds
    2. Middelen van andere partners
    3. De financiële opgaven van het Deltaprogramma
    4. Financiële borging van het Deltaprogramma
  6. Deel II Gebieden
  7. Voortgang per gebied
    1. IJsselmeergebied/zoetwaterregio IJsselmeergebied
    2. Rijnmond-Drechtsteden/­zoetwaterregio West-Nederland
    3. Rijn/zoetwaterregio Rivierengebied
    4. Maas
    5. Zuidwestelijke Delta/zoetwaterregio Zuidwestelijke Delta
    6. Kust
    7. Waddengebied
    8. Hoge Zandgronden Zuid en Oost
  8. Deel III Deltaplannen
  9. Deltaplan Waterveiligheid
    1. Uitvoeringsprogramma’s
      1. Hoogwaterbeschermingsprogramma
      2. Tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma
      3. Ruimte voor de Rivier
      4. Maaswerken
      5. WaalWeelde
      6. Afsluitdijk
      7. Herstel Steenbekledingen Oosterschelde en Westerschelde en Vooroeverbestortingen Zeeland
    2. Rivierverruiming in samenhang met dijkversterking
    3. Onderzoeken volgend uit kennisagenda en in gebieden
  10. Kaart Deltaplan Waterveiligheid
  11. Deltaplan Zoetwater
    1. Maatregelen voor de beschikbaarheid van zoetwater in Nederland
  12. Kaart Deltaplan Zoetwater
  13. Deltaplan Ruimtelijke adaptatie
    1. Inleiding
      1. Aanleiding
      2. Doel en status van het deltaplan
      3. Totstandkoming in gezamenlijkheid
    2. Context
    3. Stand van zaken ‘weten, willen, werken’
      1. Wateroverlast
      2. Hittestress
      3. Droogte
      4. Gevolgen van overstromingen
      5. Huidige aanpak
    4. Wat we gaan doen: versnellen en intensiveren
      1. Visie: van nu naar 2050
      2. Ambitie en aanpak
      3. Tussendoelen
      4. Raamwerk landsdekkende governance ruimtelijke adaptatie
      5. Financiering
    5. Bijlage 1: Actieprogramma
    6. Bijlage 2: Uitkomsten regiobijeenkomsten en rondetafelgesprekken
  14. Achtergronddocumenten
    1. Achtergronddocumenten en downloads
  15. Colofon
    1. Colofon Deltaprogramma 2018
  16. Instructie gebruik Deltaprogramma 2018